Olbrycht Górecki wynalazcą strun z metalowym oplotem

Olbrycht Górecki, polsko-litewski szlachcic z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, był wynalazcą strun opleconych metalowym drutem, które od ponad 300 lat zapewniają donośne, przyjemne brzmienia instrumentom strunowym — od skrzypiec Vivaldiego po gitary Metalliki.

Do niedawna tożsamość tego genialnego innowatora pozostawała tajemnicą. Dopiero badania dr Emily Peppers z Uniwersytetu Warszawskiego, realizowanej w ramach programu Marie Skłodowska-Curie, ujawniły, że za tajemniczym nazwiskiem “Goretsky” z siedemnastowiecznych zapisów oksfordzkiego chemika Roberta Boyle’a kryje się polski szlachcic związany z dworem Bogusława Radziwiłła.

Przed wynalazkiem: struny z baranich jelit

Aby zrozumieć znaczenie odkrycia Góreckiego, warto wiedzieć, jak muzycy rozwiązywali problem niskich tonów przed pojawieniem się metalowego oplotu. Praktycznie wszystkie współczesne instrumenty strunowe — gitary, skrzypce, altówki, wiolonczele i fortepiany — wykorzystują w swojej budowie struny z metalowym oplotem, gdzie lżejsza struna owinięta jest metalowym drutem, nadającym jej większą gęstość przy zachowaniu elastyczności i dobrych parametrów drgań.

Wcześniej, aby osiągnąć niskie tony, twórcy instrumentów zdawali się na bardzo grube i długie struny z baranich jelit lub eksperymentowali z maczaniem strun w roztworach metali. Żeby struna basowa była wystarczająco gruba, potrzeba było jelit z nawet 60 owiec. Te struny starego typu wydawały jednak głuchy odgłos, musiały być bardzo długie i szybko się rozstrajały — były po prostu niepraktyczne.

Olbrycht Górecki — polimat XVII wieku

Olbrycht Górecki (ok. 1621 — ok. 1684) był człowiekiem wszechstronnie wykształconym, polimatą i poliglotą. Jego biografia odzwierciedla burzliwą historię XVII-wiecznej Polski. Był szlachcicem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, blisko związany z dworem Bogusława Radziwiłła (tego z sienkiewiczowskiego “Potopu”), podkoniuszym Wielkiego Księstwa Litewskiego, służył pod wodzą hetmana Janusza Kiszki i walczył w czasie powstania Chmielnickiego.

Jako kalwinista, prawdopodobnie z powodu prześladowań religijnych, opuścił Rzeczpospolitą. Studiował w Lejdzie, przebywał w Utrechcie, a w 1654 roku zamieszkał w Anglii. To właśnie w Oksfordzie dokonał swojego przełomowego odkrycia.

Oksford jako kolebka innowacji

W Oksfordzie Górecki trafił na inspirujące środowisko — tak zwaną Respublikę Uczonych (Respublica Literaria), międzynarodową sieć zrzeszającą ówczesnych intelektualistów. Ludzie tacy jak Robert Boyle, nazywany ojcem nowoczesnej chemii, czy Walter Charlton wymieniali się tam ideami. To właśnie w tym środowisku, przy gorzkiej, ziarnistej kawie w pierwszych kawiarniach, mogły toczyć się debaty o akustyce i gęstości ciał — kluczowych dla zrozumienia, jak tworzyć lepsze struny.

Prawdopodobnie to w Wielkiej Brytanii Górecki dokonał swojego odkrycia. Pierwsze struny do lutni Góreckiego oplecione były srebrnym drutem o średnicy mniejszej niż ludzki włos. Srebro pozwalało na uzyskanie niezwykle cienkiego drutu — w tamtym czasie tylko kilka ośrodków w Europie, na przykład Norymberga czy Londyn, dysponowało technologią tak precyzyjnego ciągnienia drutu.

Geniusz połączenia mody i muzyki

Technologia produkcji cienkiego drutu ze srebra była już wtedy pod ręką, ale stosowano ją w zupełnie innej dziedzinie — w hafciarstwie i modzie. Techniki takie jak gold spinning (przędzenie złota) i silver wrapping (owijanie srebrem) służyły do tworzenia luksusowych, metalowych nici do haftów, którymi zdobiono pasy kontuszowe, ordery czy damskie rękawiczki.

Potrzebny był jednak błysk geniuszu, żeby technikę tę zastosować do uzyskania strun o przyjemniejszym brzmieniu. Górecki prawdopodobnie połączył te światy mody i muzyki. Przeniósł technikę hafciarską na grunt muzyczny, owijając srebrą jelitową strunę lutni. Podszedł do tego stricte naukowo — skoro z debat w kawiarniach wiedział, że gęstość jest najważniejsza dla uzyskania niskiego dźwięku, owinął strunę tak ciasno, jak to możliwe, tworząc strukturę przypominającą dzisiejszą strunę do gitary elektrycznej.

Droga do popularności: kilka dekad czekania

Potrzeba było jednak kilka dekad, aby wynalazek zyskał popularność. Muzycy latami doskonalili technikę gry na tradycyjnych strunach z baranich jelit. Nowe struny zachowywały się pod palcami zupełnie inaczej — miały inną wagę, stawiały inny opór instrumentowi. Dopiero w ostatniej ćwierci XVII wieku francuski kompozytor i wirtuoz violi da gamba Jean de Sainte-Colombe wprowadził struny z metalowym oplotem i dodał siódmą, najniższą strunę do swojego instrumentu. Z czasem na obrazach z tego okresu, szczególnie we Włoszech, zaczęły się pojawiać instrumenty ze lśniącymi, metalicznymi strunami.

Na początku XVIII wieku Antonio Stradivari eksperymentował z tzw. otwartym oplotem, przypominającym pnącza winorośli, co ułatwiało grę smyczkiem. Rewolucja potrzebowała czasu i nowych wymagań estetycznych. Struny z metalowym oplotem zyskały na popularności, kiedy muzyka przenosiła się z kameralnych salonów do wielkich sal koncertowych, gdzie potrzebny był mocniejszy, bardziej donośny dźwięk.

Jak dr Peppers odkryła tożsamość Góreckiego

Dr Emily Peppers zainteresowała się polsko brzmiącym nazwiskiem XVII-wiecznego innowatora i postanowiła ustalić, kim była ta tajemnicza postać. Badaczka przeszukiwała bazy danych i archiwa różnych krajów oraz analizowała historie osób o nazwiskach, które mogły brzmieć dla anglojęzycznych odbiorców jak “Goretsky”.

Przełomem okazały się odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie pisane z Oksfordu listy po polsku do księcia Bogusława Radziwiłła. Ich autorem był Olbrycht Górecki. Jak wspomina sama badaczka: “To był mój moment eureka!”

Co to odkrycie oznacza dla historii muzyki

Identyfikacja Olbrychta Góreckiego jako wynalazcy strun z metalowym oplotem zmienia naszą perspektywę na historię instrumentów strunowych. Pokazuje, że polska myśl naukowo-techniczna XVII wieku była na światowym poziomie — polska szlachta nie tylko uczestniczyła w międzynarodowych dyskusjach naukowych, ale również dokonywała przełomowych odkryć.

Wynalazek Góreckiego był wynikiem połączenia różnych dziedzin wiedzy: chemii (gęstość, parametry drgań), technik rzemieślniczych (precyzyjne ciągnienie drutu) i artystycznej intuicji. To przykład tego, jak geniusz polega na dostrzeżeniu możliwości zastosowania istniejącej technologii w zupełnie nowym kontekście.

Po śmierci Góreckiego w Oksfordzie sporządzono inwentarz: zostawił po sobie instrumenty muzyczne, liczne książki oraz skrzynkę z narzędziami. Niestety, jego korespondencja została bezpowrotnie utracona w pożarze zbiorów Biblioteki Załuskich podczas Powstania Warszawskiego. Mimo to, dzięki pracy dr Peppers, historia tego niezwykłego wynalazcy wreszcie ujrzała światło dzienne. Monografia poświęcona życiu Olbrychta Góreckiego ukaże się nakładem wydawnictwa Brill.