Olbrycht Górecki: Polak, który wynalazł struny do instrumentów

Wynalazek strun owinięty metalowym drutem, który przez 300 lat definiuje brzmienie instrumentów strunowych, pochodzi od Olbrychta Góreckiego — polsko-litewskiego szlachcica z XVII wieku, którego tożsamość naukowcy ustalili dopiero niedawno.

Do niedawna historia tego przełomowego rozwiązania pozostawała zagadką. Badacze znali jedynie krótką wzmiankę w indeksie wynalazków “Ephemerides” Samuela Hartliba z 1659 roku, gdzie zapisano, że struny do lutni owinięte srebrnym drutem opracował ktoś nazwany “Goretsky”. Przełom przyszedł dzięki pracy dr Emily Peppers z Uniwersytetu Warszawskiego, która przeszukała archiwa i bazy danych w kilku krajach, szukając osoby, której nazwisko mogło zostać tak zniekształcone przez anglojęzycznych autorów.

Jak Górecki zmienił brzmienie instrumentów?

Metalowy oplit na strunach działa na zasadzie zwiększenia gęstości, bez utraty elastyczności. To pozwala nawet małym instrumentom wydobywać donośne niskie tony, których wcześniej nie dało się uzyskać w porównywalna jakości. Dla muzyków oznacza to fundamentalną zmianę możliwości brzmieniowych każdego instrumentu strunowego.

Zanim upowszechnił się wynalazek Góreckiego, budowniczowie instrumentów stali przed trudnym wyborem: albo używać bardzo grubych i długich strun z jelit zwierzęcych, albo eksperymentować z innymi sposobami obciążania. Aby wykonać jedną basową strunę, potrzeba było jelit nawet z 60 owiec — a efekt i tak pozostawiał wiele do życzenia. Takie struny brzmiały tępo, szybko się rozstrajały i wymuszały duże rozmiary instrumentu.

Kim był Olbrycht Górecki?

Z ustaleń dr Peppers wynika, że Olbrycht Górecki żył w latach 1621–1684 i należał do wszechstronnie wykształconych szlachciców Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jego życie było zadziwiająco bogatą przygodą: pełnił funkcję podkoniuszego Wielkiego Księstwa Litewskiego, służył pod dowództwem Janusza Kiszki i walczył w powstaniu Chmielnickiego. Był poliglotą i polimatą — człowiekiem o szerokich zainteresowaniach i wiedzy.

Prawdopodobnie z powodu prześladowań religijnych jako kalwinista opuścił Rzeczpospolitą. Studiował w Lejdzie, przebywał w Utrechcie, a w 1654 roku zamieszkał w Anglii. To tam, w Oksfordzie, trafił do środowiska uczonych, które zmieniło jego życie — i historię muzyki.

Oksford: miejsce narodzin wynalazku

W kręgu związanym z Robertem Boyle’em i Walterem Charltonem, Górecki znalazł idealne warunki do eksperymentów. Środowisko oksfordzkich uczonych łączyło idee z praktyką i eksperymentem — dokładnie to, czego potrzebował geniusz Góreckiego.

Jego pomysł był prosty, ale genialna: przenieść technikę metalowych nici, znaną wcześniej z hafciarstwa i mody, do świata instrumentów muzycznych. Pierwsze struny Góreckiego przeznaczone do lutni miały srebrny oplot. Tylko nieliczne ośrodki w Europie dysponowały wówczas technologią pozwalającą ciągnąć tak cienki drut — a zamożny Górecki miał do niej dostęp w Wielkiej Brytanii.

Droga od wynalazku do standardu

Nowe rozwiązanie nie zdobyło jednak popularności od razu. Muzycy byli przywiązani do tradycyjnych strun z baranich jelit, a struny oplecione metalem zachowywały się inaczej pod palcami — wymagały przyzwyczajenia i nowej techniki gry.

Dopiero w ostatniej ćwierci XVII wieku francuski kompozytor i wirtuoz violi da gamba Jean de Sainte-Colombe wprowadził takie struny do swojego instrumentu i dodał siódmą, najniższą strunę. W następnym stuleciu Antonio Stradivari eksperymentował z tzw. otwartym oplotem, który ułatwiał grę smyczkiem. Z czasem, gdy muzyka przenosiła się z kameralnych salonów do większych sal koncertowych, rosło zapotrzebowanie na mocniejszy i bardziej nośny dźwięk basowy — a struny Góreckiego okazały się idealne.

Etap historii	Rok/okres	Kluczowy fakt
Wynalazek	~1650–1670	Górecki opracowuje struny ze srebrnym oplotem w Oksfordzie
Pierwsza wzmianka	1659	Samuel Hartlib notuje wynalazek w “Ephemerides”
Wczesna adopcja	Ostatnia ćwierć XVII w.	Jean de Sainte-Colombe stosuje je w violi da gamba
Eksperymentowanie	XVIII w.	Antonio Stradivari pracuje nad otwartym oplotem
Standard	XVIII–XXI w.	Struny metalowe stają się normą w gitarach, skrzypcach, fortepianach

Co to oznacza dla współczesnych muzyków?

Wynalazek Góreckiego, mimo że powstał 350 lat temu, pozostaje fundamentem współczesnego brzmienia instrumentów strunowych. Każdy gitarzysta, skrzypek czy pianista korzysta z technologii opracowanej przez polskiego szlachcica w oksfordzkim laboratorium. To nie tylko historyczna ciekawostka — to dowód, że wielkie innowacje mogą pochodzić z niespodziewanych źródeł i że połączenie tradycji (technika metalowych nici) z nową aplikacją (instrumenty muzyczne) może zmienić świat na stulecia.

Po śmierci Góreckiego w Oksfordzie sporządzono inwentarz, w którym zapisano, że pozostawił instrumenty muzyczne, liczne książki i skrzynkę z narzędziami. Większość jego korespondencji nie przetrwała — spłonęła wraz ze zbiorami Biblioteki Załuskich w Powstaniu Warszawskim. Jednak jego wynalazek przetrwał, nieznany przez 300 lat, aż do momentu, gdy naukowcy postanowili rozwiązać zagadkę “Goretsky’ego”.

Monografia dr Peppers poświęcona życiu i wynalazkowi Olbrychta Góreckiego ma ukazać się pod koniec roku nakładem wydawnictwa Brill. Do 6 sierpnia w starej Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego można było oglądać wystawę poświęconą życiu i wynalazkowi tego zapomnianego geniusza.