18 lis 2026
Instrumenty

Instrumenty z czasów II wojny. Historia skrzypiec z Szydłowca

Skrzypce z numerem obozowym na spodzie i historia lutnika Franciszka Marduły. Sprawdź, jak muzeum w Szydłowcu odtwarza losy instrumentów z czasów II wojny…

Marta Kwiatkowska · 12 listopada 2026
Monochrome image of a craftsman working on a violin in a workshop, emphasizing craftsmanship.
Fot. Stefan Donchev / Pexels · Pexels License

Instrumenty powstałe w czasie II wojny światowej w Szydłowcu to dziś ważne świadectwo tego, jak muzyka przetrwała w miejscach pozbawionych wszelkiej normalności. Najbardziej znanym przykładem jest zbiór skrzypiec Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu, których historia została przedstawiona podczas prelekcji lutniczki Katarzyny Bednarz Wawrzyńczak.

Dlaczego instrumenty z czasów wojny mają znaczenie dla muzyków?

Dla współczesnego muzyka taki instrument to coś więcej niż przedmiot do grania. To dowód, że umiejętność budowy i naprawy instrumentu mogła być jedyną drogą do zachowania godności. Warto pamiętać, że lutnictwo w tamtych latach opierało się na ograniczonych zasobach: drewnie z rozbiórek, skleconych klejach i narzędziach zdobytych w niesprzyjających warunkach. Mimo to powstawały instrumenty zdolne do wydobycia dźwięku.

Dla osób uczących się gry ma to praktyczny wymiar. Zrozumienie, jak zbudowany był instrument z innej epoki, pomaga lepiej rozumieć wpływ konstrukcji na brzmienie: grubość deski, sposób klejenia czy jakość strunowania.

Kim był Franciszek Marduła?

Franciszek Marduła był stolarzem i lutnikiem z Poronina. Jego losy splotły się z Szydłowcem: najpierw trafił do obozu przejściowego w tym mieście, a następnie do Stalagu IVB w Mühlbergu. To właśnie tam wykonał skrzypce, które dziś znajdują się w zbiorach muzeum.

Od obozu przejściowego do Mühlbergu

Przeniesienie z obozu przejściowego w Szydłowcu do Stalagu IVB pokazuje, jak wiele zmieniało się w życiu jednego człowieka w krótkim czasie. Umiejętności rzemieślnicze stały się w takich warunkach sposobem na przetrwanie i jednocześnie na zachowanie kontaktu z muzyką.

Jak odczytać ślady na instrumencie?

Skrzypce MLIM/MS/681 są przykładem tego, że instrument może opowiadać historię bez słów. Poniższa tabela zestawia najważniejsze dane dotyczące tego egzemplarza i jego drogi do muzeum.

ElementInformacja
Numer w zbiorachMLIM/MS/681
Przekazanie do muzeum1985, od osoby prywatnej
Oznaczenie na spodniej descecyfry „1411”
Interpretacja cyfrnumer obozowy więźnia Auschwitz-Birkenau
AutorFranciszek Marduła
Miejsce powstaniaStalag IVB w Mühlbergu

Co warto sprawdzić w podobnym instrumencie?

Jeśli trafisz na stary instrument z nieznaną historią, zwróć uwagę na:

  1. Oznaczenia wewnątrz lub na spodniej desce, takie jak numery, znaki warsztatowe i daty.
  2. Ślady napraw i użyte materiały, które mogą wskazywać na okoliczności powstania.
  3. Dokumentację, którą posiada rodzina lub muzeum, bo często to ona pozwala połączyć fakty.

Jak konserwacja zmienia podejście do historycznego instrumentu?

Konserwacja ma dwa cele: zabezpieczenie obiektu przed dalszym niszczeniem i przygotowanie go do prezentacji. W przypadku skrzypiec z czasów wojny oba aspekty są równie ważne. Muzeum pokazało instrument po konserwacji najpierw uczestnikom prelekcji, co pozwoliło im zobaczyć obiekt z bliska.

Wystawa stała i dalsza droga instrumentu

Skrzypce mają wrócić na ekspozycję stałą muzeum, zatytułowaną „Magia instrumentów – osobliwości, inwencja trzygłosowa”. Dzięki temu historia jednego instrumentu będzie dostępna dla kolejnych odwiedzających.

Co to oznacza dla Ciebie?

Historia skrzypiec z Szydłowca pokazuje, że instrument jest nośnikiem pamięci, a nie tylko narzędziem. Jeśli uczysz się gry, warto podchodzić do dawnych instrumentów z uważnością: oglądać je, dokumentować oznaczenia i szukać informacji w archiwach lokalnych muzeów. Jeśli prowadzisz zespół lub szkołę muzyczną, takie wydarzenia mogą być okazją do rozmowy o historii, która wykracza poza samą technikę gry.

Najczęstsze pytania

Czym były instrumenty z czasów II wojny światowej w Szydłowcu?

To instrumenty budowane w obozach pracy i zagłady oraz w miejscach odosobnienia, często z przypadkowych materiałów. Ich historię odtwarza się dziś na podstawie dokumentów archiwalnych, fotografii i zachowanych egzemplarzy.

Kim był Franciszek Marduła?

Franciszek Marduła był stolarzem i lutnikiem z Poronina. Podczas wojny przebywał w obozie przejściowym w Szydłowcu, a następnie w Stalagu IVB w Mühlbergu, gdzie wykonał skrzypce.

Co oznaczają cyfry „1411” na skrzypcach z Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych?

Cyfry na spodniej desce mają odpowiadać numerowi obozowemu więźnia Auschwitz-Birkenau. Muzeum traktuje je jako ważny ślad powiązania instrumentu z konkretnym losem człowieka.

Gdzie i kiedy można zobaczyć skrzypce po konserwacji?

Po konserwacji instrument pokazano najpierw uczestnikom prelekcji, a następnie ma wrócić na ekspozycję stałą muzeum w Szydłowcu.

Na podstawie: Echo Dnia. Tekst opracowany redakcyjnie.